Η ταχύτητα των αλλαγών γύρω μας είναι ραγδαία. Η τεχνολογία έρχεται κάθε μέρα να επιβεβαιώσει ότι λειτουργεί ως ένα Γιν-Γιανγκ που προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ευτοπία, ενός οράματος που θέλει τα τεχνολογικά αγαθά να βελτιώνουν τις ζωές των ανθρώπων, και τη δυστοπία, ενός εφιάλτη που αξιοποιεί την τεχνολογία για να σπείρει το μίσος, το ψέμα και τον αυταρχισμό.  

Η σύγκρουση αυτή είναι πια καθημερινή. Με τη δύναμη της τεχνολογίας επιστήμονες κατάφεραν να ξαναδώσουν σε ασθενείς που πάσχουν από ALS τη φωνή που έχασαν.  Με τη δύναμη της τεχνολογίας, όμως τρέμουν και τα κόκκαλα του Γκαίμπελς από χαρά, διότι όποιος θέλει πια έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει ψεύτικους και ανύπαρκτους ανθρώπους στην κοινωνική δικτύωση για να τον υποστηρίζουν. Το facebook κατεβάζει λογαριασμούς ανθρώπων που δεν υπήρξαν ποτέ. Σκεφτείτε πόσες στρατιές ψηφιακών ανδρείκελων μπορεί πλέον να φτιάξει όποιος έχει τη δύναμη και τη δυνατότητα να το κάνει.  

Στην περίπτωσή μας αυτά τα θέματα συνδυάζονται με ακόμη μεγαλύτερες υπαρξιακές προκλήσεις. Το στοίχημα μπροστά μας είναι τεράστιο. Ο COVID-19 απομάκρυνε κάθε  ενδεχόμενο να επιστρέψουμε σε μία πεπερασμένη κανονικότητα που δεν είχε απέκτησε ποτέ γερά θεμέλια.  

Οι παγκόσμιες εξελίξεις είναι δυσοίωνες: Αποσύνθεση του διεθνούς συστήματος σταθερότητας και συνεργασίας, διαρκής υποχώρηση των επενδύσεων και εμπορικός πόλεμος, δηλαδή όλο αυτό που ονομάζουμε  αποπαγκοσμιοποίηση και που επιταχύνει την πορεία μας προς τις προφητείες του Κώστα Κωστή και του Παναγιώτη Κονδύλη (1943-1998).  

Πλέον δεν μιλούμε για κρίση – η οποία εν μέρει έχει συμμαζευτεί- αλλά για υπαρξιακού χαρακτήρα κενό που μας περιμένει στην πορεία. Το τρίλημμα μεταξύ δημοκρατίας, ανάπτυξης και παγκοσμιοποίησης, που προέβλεψε ο Κωστής δεν είναι μακριά. Ο COVID-19 επιταχύνει την πορεία μας προς αυτό το σταυροδρόμι των δύσκολων επιλογών.  

Το κακό που έκανε η χρηματοοικονομική κρίση στην Ευρώπη είναι ότι προκάλεσε ένα μεγάλο πισωγύρισμα στη λήψη των αποφάσεων, καθώς μετατοπίστηκε ο πολιτικός άξονας ξανά στις διμερείς και διακυβερνητικές πολιτικές διαπραγματεύσεις, όπως γινόταν παλιά.  

Το δίκαιο του ισχυρότερου επανήλθε δριμύτερο – αν είχε φύγει και ποτέ. Υπάρχουν σαφείς οδηγίες χρήσης και αναλυτικά εγχειρίδια για όλα αυτά στις βιβλιοθήκες: Θουκυδίδης, Λέων Σοφός,  Μακιαβέλλι,  Σβολόπουλος  – και σίγουρα όχι στις αναζητήσεις του Google.  

Realpolitik, Κυνισμός και χουνέρια 

Πίσω από τα διπλωματικά διατυπωμένα κοινά ανακοινωθέντα καιτα γεμάτα ευγένεια Δελτία Τύπου, στις σκοτεινές αίθουσες της εξουσίας λίγα πράγματα έχουν αλλάξει από την εποχή που ο Θουκυδίδης αναδείκνυε τον κυνικό ρεαλισμό με τον οποίο οι Αθηναίοι, έχοντας αποτύχει να εξασφαλίσουν ειρηνικά την απόλυτη υποταγή των Μηλίων, ισοπέδωσαν το νησί. Έκτοτε η λίστα των παράδειγμάτων του δίκαιου του ισχυρού είναι πρακτικά ανεξάντλητη.   

Όπως μας έδειξε και η πρόσφατη  ελληνική περιπέτεια, η πολιτική και η διπλωματία είναι πρωτίστως μια άσκηση  realpolitik – συχνά άκομψα κυνική, ακόμα και brutal. Η δε πίστη στις αξίες μπορεί να έρχεται με κόστος. Αυτό δεν πρέπει ποτέ να το ξεχνούμε σε έναν κόσμο που διαμορφώνεται από την realpolitik εδώ και αιώνες.  Δύσκολη τέχνη η πολιτική. Κυνική, αμείλικτη, αδυσώπητη – συχνά για να προσαρμοστεί και να επιβιώσει, κονιορτοποιεί ξεδιάντροπα όλα αυτά που η ίδια δήλωνε ότι θα έφερνε.  

Δεν είναι τυχαίο ότι οι μνημονιακές  κυβιστήσεις της περασμένης δεκαετίας είναι νηπιαγωγείο μπροστά στις ασύλληπτες κωλοτούμπες του  Ελευθερίου Βενιζέλου. Στη ζωή δεν αρκεί μόνο να έχεις ένα θαρραλέο όραμα για το μέλλον, αλλά  συχνά απαιτείται να συμμαχείς με τον διάβολο και άλλα δαιμόνια για να επιτύχεις τον σκοπό σου.  

Ο ολοένα και πιο πολύπλοκος κόσμος θα μας κάνει να ξαναθυμηθούμε τα ξεχασμένα αυτά μαθήματα  ιστορίας. Δείτε τι έχει συμβεί με τις μάσκες και τον ιατρικό εξοπλισμό: Ένας άνευ προηγουμένου παγκόσμιος  ανταγωνισμός πλειοδοσίας ανάμεσα στα προηγμένα έθνη, προκειμένου να εξασφαλίσουν τα απαραίτητα εφόδια για την αντιμετώπιση του κορωνοϊού.  Και αυτό συνέβη για έναν άκρως ειρωνικό λόγο. Τα μεγάλα βιομηχανικά κράτη απλά δεν παράγουν τέτοιον εξοπλισμό και βρέθηκαν να εξαρτώνται από την Κίνα, αλλά και άλλες χώρες.  

Πρόκειται για μία αδιανόητη εξέλιξη, το νήμα της οποίας ξεκινά από το άνοιγμα νέων αγορών πριν από 20-30 χρόνια, που έφερε ευκαιρίες τόσο για νέα πελατεία  όσο και για μείωση του  κόστους παραγωγής, αλλά και για την αποφυγή των γνωστών μπελάδων που φέρνει η δημοκρατία – την τέχνη του συνδικαλίζεσθαι, τις άβολες ερωτήσεις στη βουλή, τον  επικοινωνιακό διασυρμό στα ΜΜΕ. 

Με αντάλλαγμα το άνοιγμα νέων αγορών, η Δύση επέτρεψε να μεταφερθεί μεγάλο τμήμα παραγωγής σε χώρες χαμηλότερου κόστους, με την Κίνα να λαμβάνει τη μερίδα του λέοντος του οφέλους της νέας κατάστασης.

Κι έτσι τα χρόνια πέρασαν και οδήγησαν την οικονομία της Δύσης σε έναν πρωτοφανή μετασχηματισμό, ο οποίος μετακίνησε εκατομμύρια ανθρώπους από την παραγωγή προϊόντων, στην παροχή υπηρεσιών, φέρνοντας τόσο ευκαιρίες όσο και κινδύνους – όπως οι απεριόριστες αποχρώσεις του εργασιακού γκρι σε όλη τη Δύση, με κύριο χαρακτηριστικό τις νεότερες γενιές που δεν είναι σε θέση να αγοράσουν σπίτι, να αποταμιεύσουν ή να κάνουν οικογένεια με ασφάλεια. Και έμεινε χωρίς ιατρικές μάσκες! 

Η μεταφορά κεφαλαίων, ισχύος και επιρροής από τη Δύση στην Ανατολή βαθμιαία ανέδειξε την Κίνα σε παγκόσμιο παράγοντα, που αμφισβητεί ευθέως την Αμερικανική πρωτοκαθεδρία. Εάν αυτή τερματιστεί, είναι πιθανόν στο κενοτάφιό της να αναγράφεται η φράση  “Designed in California, Assembled in China”, αντιγράφοντας τις τεχνικές λεπτομέρειες του εμπορικού σήματος των συσκευών της Apple.  

Πιστεύω ότι μετά το χουνέρι που έπαθαν οι ευρωπαϊκές χώρες με τον κορωνοϊό, θα πάρουν το μάθημά τους. Η Υγεία δεν μπορεί παρά να αποκτήσει για το ορατό μέλλον την πρωτοκαθεδρία στον κατάλογο των πολιτικών προτεραιοτήτων της Ευρώπης. Τα κράτη ίσως θεσπίσουν  το στρατηγικό δικαίωμα να παράγουν, να προμηθεύονται και να  διακρατούν ιατρικό υλικό και εξοπλισμό κατά παρέκκλιση των υφιστάμενων κανόνων της Ε.Ε., όπως περίπου γίνεται στην Άμυνα. Οι σπουδές, η έρευνα και η ανάπτυξη στις επιστήμες της Ζωής θα προστατευθούν – ίσως και συνταγματικά. Τα κράτη ενδεχομένως να επιβάλλουν έναν ισχυρότερο ρυθμιστικό, αλλά και ίσως μετοχικό ρόλο εφεξής.  

Η υγειονομική αυτή κρίση, που έχει πλήξει τους ισχυρούς του πλανήτη, αποτελεί ευκαιρία για μικρότερες χώρες σαν τη δική μας.  Για την Ελλάδα, η οποία έχει πολύ καλό επιστημονικό δυναμικό στην Υγεία, παραδοσιακά καλές και αξιόπιστες ιατρικές σχολές, μία καλή φαρμακοβιομηχανία, αλλά και μέχρι στιγμής (Πάσχα 2020) ένα εντυπωσιακά καλό παράδειγμα θεσμικής αντιμετώπισης του κορωνοϊού, η ευκαιρία είναι ιστορική. Θα είναι έγκλημα να μην την αξιοποιήσουμε – είναι από τα τυχερά που σου κάθονται μία φορά τον αιώνα. Δεν θέλει πολύ μυαλό: Ας το πουν «Σχέδιο Ιπποκράτης»  ή «Σχέδιο Ασκληπιός» και θα το καταλάβει αυτόματα όλος ο πλανήτης. Γιατί είπαμε, εδώ είναι Ελλαδίτσα και η ζωή μετράει – το απώτατο brand core value που θα λέγαμε και εις την εταιρικήν.  

Σε όλα αυτά υπάρχει και μία ειρωνική  διάσταση. Μέχρι τις αρχές του 2020 ή αλλιώς προ SARS – CoV -2, το hype ήταν υπόθεση των celebrities, των τηλεοπτικών ριάλιτι,  των  entrepreneurs, και του techcrunch.  Μετά  τον  ιό,  το hype θα βρίσκεται στα χέρια επιστημόνων, σαν τον Τσιόδρα, που έχουν λιώσει στα βιβλία και τα νοσοκομεία. «Η εκδίκηση του φλώρου» έρχεται με την υπόσχεση ενός καλύτερου κόσμου.  

Η μετατόπιση του ενδιαφέροντος στην Υγεία  αρκεί  όμως  για να ξεπεράσουμε τα προβλήματά μας; Είναι αδύνατο να λυθούν μεγάλα, διεθνή  ζητήματα δίχως ηγέτες πρόθυμους να καθίσουν στο τραπέζιγια να βρουν λύσεις. Στο μεταξύ, με Θουκυδίδειους όρους είναι αυτοκτονικό οι ΗΠΑ να έχουν αυτοβούλως παραιτηθεί από τον ρόλο του ηγέτη που πορεύεται όχι μόνο βάσει συμφερόντων, αλλά και αρχών. 

Στην Ευρώπη θα βρεθούμε ξανά σε ένα σταυροδρόμι δύσκολων και ιστορικών αποφάσεων. Σε αντίθεση με τους καταστροφολόγους, που παραμονεύουν σε κάθε ιστορική συγκυρία – σαν αυτούς που πηγαίνουν στο γήπεδο όχι για να χαρούν την ομάδα τους, αλλά για να βρίσουν τον αντίπαλο- , δεν βλέπω λόγο η Ευρώπη να μην πάρει τον συνήθη δρόμο της συνεργασίας.  

Απλά, ως συνήθως, θα είναι ένας δρόμος ξινός και  ξενέρωτος που, με πολιτικούς όρους, θα είναι  εκλογικά ευπώλητος για τον παραχωρητή των οικονομικών ωφελημάτων και επικοινωνιακά αχώνευτος για τον αποδέκτη της οικονομικής βοήθειας. Παρ’ όλο που ουδείς αμάρτησε για να τιμωρηθεί – όπως είχε γίνει με τον έκλυτο βίο του δανεισμού της πρώτης μνημονιακής  περιόδου -, η προτεσταντική ηθική θα βρει μία καλή δικαιολογία για να εξασφαλίσει την πειθαρχία των «αηδονιών» του Νότου.  

Διότι έναν αιώνα μετά, πληρώνουμε  ακόμη  τα  υπερπληθωριστικά φαινόμενα της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Σαν κάτι συζύγους που την κρίσιμη στιγμή σου «χτυπούν» ακόμη κάτι που είχες κάνει κάποια στιγμή προ αμνημονεύτων ετών – και ούτε καν το θυμάσαι. Αυτή είναι η Γερμανία.  Ξέχασε και ίδια ότι υπάρχει σήμερα ως ατμομηχανή της Ευρώπης, γιατί  δεκαετίες πριν έλαβε ολοκληρωτική  άφεση αμαρτιών – ελληνορθόδοξου  τύπου, με χαρακτήρα ασώτου υιού.  

Ένα New Deal που θα περιέχει άφεση χρεών και αμαρτιών προκειμένου να ξανασταθεί στα πόδια του ο πλανήτης δεν είναι απίθανο. Αλλά θα αργήσει πολύ να έρθει και προϋποθέτει την αλλαγή ηγεσίας στην Αμερική – ίσως βρέξει χρήμα, ίσως όχι.  

Δεν είναι τυχαίο ότι οι προβλέψεις για τις επιπτώσεις του ιού στην οικονομία είναι υψηλού κινδύνου και αναθεωρούνται κάθε εβδομάδα. Καμία γενιά μεταπολεμικά δεν έχει ζήσει τέτοιο πράγμα και είναι λογικό κανείς να μην μπορεί ούτε να τις οριοθετήσει ούτε να τις  ποσοτικοποιήσει με ασφάλεια. Όποιος λέει ότι ξέρει τι θα γίνει, ενδεχομένως να μην έχει ιδέα τι λέει.  

Το βέβαιο είναι ότι όσοι δεν έχουν επαρκή διασπορά δραστηριοτήτων και  είναι εξαρτημένοι από συγκεκριμένες πηγές προσόδων, όπως η Ελλάδα από τον Τουρισμό, θα χρειαστούν πολύ γρήγορα να αναπροσαρμοστούν  απομακρυνόμενοι από πάσης φύσεως οικονομικές «μονοκαλλιέργειες».  

Θέλουμε – δεν θέλουμε, θα κάνουμε όλα εκείνα που αποφύγαμε να υλοποιήσουμε την προηγούμενη δεκαετία. Εάν ήμουν στη θέση του Πρωθυπουργού, θα ξαναδιάβαζα  Κυριάκο Βαρβαρέσο και Δημήτρη Μπάτση – δεν είναι καιρός ούτε για το «πνεύμα Μαρκεζίνη» ούτε για τους «λευκούς ιππότες» της ανάπτυξης που με τις μπουλντόζες τους θα νικήσουν τα τέρατα της γραφειοκρατίας και τους δράκους των επενδυτικών δισταγμών.  Διότι είναι πιθανό η γνώριμή μας οικονομική εργαλειοθήκη – με ιατρικούς όρους –  να έχει σήμερα όσο  ευεργετική  επίδραση μπορεί να έχει μία ερωτική επιστολή σε κάποιον που έχει σπάσει το πόδι του.  

Μία νέα γενιά του Μεσοπολέμου

Έχω σκεφτεί πολύ τελευταία ότι μπορεί να είμαστε σαν εκείνη τη γενιά που βγήκε – όπως βγήκε – από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και εκεί που πήγε τελικά να ξανασηκώσει κεφάλι – μόλις το 1939 το ΑΕΠ και τα φορολογικά έσοδα επανήλθαν στο επίπεδο του 1911 – της έσκασε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. 

Η Ελλάδα ξανάπιασε τις χρηματοοικονομικές επιδόσεις του 1911, μεταπολεμικά, στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Μετά «πέταξε» αναπτυσσόμενη εκθετικά και μετά από δεκαετίες μπήκε στο Champions  League των εθνών. Κοινώς αυτοί που ήταν 20-30 χρονών στην περίοδο της συνθήκης της Λωζάνης, ταλαιπωρήθηκαν τουλάχιστον αλλά τριάντα χρόνια. Και ήταν 70-80 χρόνων, όταν μπήκαμε στην Ευρώπη. 

Σκέφτομαι αντίστοιχα τα νέα παιδιά σήμερα, αυτά που ήταν 15-20 χρόνων το 2010 και δεν πρόλαβαν να βιώσουν παραστάσεις ευημερίας – του ΠΑΣΟΚ του αληθινού. Και που σήμερα, εκεί που ετοιμάζονταν επιτέλους να αρπάξουν τη ζωή απ’ τα μαλλιά, βρίσκονται ξανά μπροστά σε ένα νέο, αχαρτογράφητο παγόβουνο. 

Αν και η ζωή έχει δείξει ότι το κακό σενάριο είναι συνήθως το επικρατέστερο προς υλοποίηση, εύχομαι ολόψυχα να βγούμε όλοι αλώβητοι από αυτήν ιστορία. Γιατί εκεί έξω, ο άξονας της ιστορίας κινείται και σε κάθε του στροφή ρίχνει μάσκες, φέρνει όλο και περισσότερο κυνισμό, ξεγυμνώνει παραδοχές και αυταπάτες. Η νύχτα ήταν γκαστρωμένη, που θα ’λέγε και ο Χαρίλαος Φλωράκης (1914-2005).  

Είναι μια εποχή για γερά στομάχια και θα ήταν παράτολμο να υποστηρίξει κάνεις ότι η νεωτερικότητα  πράγματι μας εφοδίασε με τις δεξιότητες εκείνες που χρειάζεται κανείς για να επιβιώσει στον λάκκο με τα φίδια. 

Ο ιστορικός επιταχυντής πατάει γκάζι – και όπου βγάλει. Ό,τι συμβαίνει, δεν είναι καινούριο – έχει ξανασυμβεί. Αλλά όλα μας είναι πρωτόγνωρα. Το 2020 μάλλον θα το μνημονεύουμε κι εμείς και οι επόμενοι. Οι παλιότεροι θα θυμούνται τον Ανδρέα να χορεύει στην πίστα της Ρίτας Σακελλαρίου. Εμείς τους εαυτούς μας ως την κοινωνία που κατήργησε τη χειραψία – την αρχαία δεξίωση που σώζεται σε αμφορείς και επιτύμβιες στήλες.  

Στην εποχή της ευθύνης

Η εμπειρία της καραντίνας κάνει όλο και περισσότερο κόσμο να πιστεύει ότι μία σειρά από εργασίες που κάνουμε σήμερα εκτάκτως και κατ’ εξαίρεση από το σπίτι, μπορούν να συνεχίζουν να παρέχονται χωρίς να επιστρέψουμε ξανά στα γραφεία. Διότι είναι άλλοι λόγοι – οργανωσιακής συγκρότησης, επιχειρησιακής παράδοσης και κυρίως Βεμπεριανής ηθικής – που υποχρεώνουν πολλούς εκεί έξω να πηγαίνουν κάθε μέρα στις δουλειές τους.  

Δεδομένης και της οικονομικής συγκυρίας, είναι πολύ πιθανόν να δούμε επιχειρήσεις να ξενοικιάζουν μεγάλους χώρους και να πηγαίνουν σε υβριδικά μοντέλα, εφ’ όσον έχουν διαπιστώσει ότι η επιχειρησιακή τους συνέχεια δεν έχει επηρεαστεί από την τηλεργασία. 

Θεωρώ βέβαιο ότι ένα μέρος της παρακαταθήκης της καραντίνας αυτής θα διατηρηθεί και στην επερχόμενη νέα κανονικότητα. Η ιστορία – μέσα από τα τερτίπια, τις δυσκολίες και τις ανατροπές της – μας δίνει την ευκαιρία να ξαναδούμε, αλλά και να αμφισβητήσουμε καλά διατηρημένες συνήθειες και παραδοχές. 

Για παράδειγμα, η ραγδαία βελτίωση όλων των περιβαλλοντικών δεικτών σε παγκόσμιο επίπεδο λόγω της διεθνούς καραντίνας – που έχει σαφέστατα αρνητικότατες επιπτώσεις σε εκατοντάδες κλάδους και εκατομμύρια εργαζομένους – δείχνει το μέγεθος της μεταστροφής που πρέπει να γίνει για να αντιμετωπιστεί η κλιματική αλλαγή, αλλά και το τίμημα που, με όρους αγοράς, αυτή μπορεί να έχει, δίχως θεσμική προστασία και μαξιλάρι. Η δε μείωση  της τιμής του πετρελαίου – ελλείψει ζήτησης – έχει αλυσιδωτές επιπτώσεις στη γεωπολιτική αξία πολλών κρατών. Τι να τα κάνει κανείς τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής, εάν δεν βάζει βενζίνη στο αυτοκίνητο; 

Αυτά τα έως πρότινος σενάρια  επιστημονικής φαντασίας είναι σήμερα η πραγματικότητα. Δεν είναι η πρώτη φορά που οι εξελίξεις έφεραν  ξεβόλεμα για πολλούς.  Σκεφτείτε ότι η φτωχή Ελλαδίτσα του Μεσοπολέμου είχε δημιουργήσει ταμείο αλληλοβοήθειας για τα επαγγέλματα που συνδέονταν με την ιππήλατη συγκοινωνία – περίπου το 1/3 των επαγγελματιών της Αττικής – προκειμένου να υποστηριχθούν στη μετάβαση από το άλογο στα ταξί, τα λεωφορεία και τα αυτοκίνητα. Το έχουμε ξανακάνει. 

Ο κορωνοϊός εξέτρεψε μία γραμμική πορεία ανάπτυξης, προς έναν  προορισμό που μας είναι άγνωστος. Ούτε ξέρουμε που πάμε ούτε και πόσο θα διαρκέσει το ταξίδι. Ίσως να επιστρέψουμε σε μοντέλα 20ου αιώνα, ίσως να οδηγηθεί η Ευρώπη από τα πράγματα πιο μπροστά, ίσως φτάσουμε στο New Deal και μια νέα τάξη πραγμάτων σαν αυτήν που έχτισε τον μεταπολεμικό κόσμο.  

Καθοριστική θα είναι η συμβολή του επιχειρείν, που δεν μπορεί παρά να ανασυγκροτηθεί γύρω από μία νέα κατάσταση και να στοιχηθεί πίσω ένα στόχο που θα συνδυάζει κερδοφορία με κοινωνικό πρόσημο – εάν θέλει να έχει ένα μέλλον πλήρες πελατών. 

Μεγαλώνουμε και ο χείμαρρος των αναπαραστάσεων και των ερεθισμάτων με τα οποία ανατραφήκαμε – ως η πρώτη γενιά Ελλήνων που κοίταξε ισότιμα τους συνομήλικους της στη Δύση – μας άφησε και κάλπικα διαπιστευτήρια αιώνιας νιότης.  

Δεν είμαστε όμως πια οι νέοι που ήμασταν πριν από 20 χρόνια. Έχουμε μπει στην εποχή της ευθύνης. Με την ελπίδα και το χρέος τα παιδιά που μεγαλώνουμε, να μπορούν να κοιτάξουν στο μέλλον ισότιμα στα μάτια τους συνομήλικους τους σε αυτόν τον γενναίο, αναδυόμενο κόσμο που άλλοτε μας σαγηνεύει και άλλοτε μας σκορπίζει τον φόβο.