«Αι πολιτικαί και εγκληματικαί διαδικασίαι βάσιν έχουσι τους Νόμους των αειμνήστων Χριστιανών ημών Αυτοκρατόρων, και τους παρά του Βουλευτικού και Εκτελεστικού σώματος εκδιδομένους Νόμους˙ διά δε τα εμπορικά, ο εμπορικός της Γαλλίας Κώδηξ μόνος ισχύει εις την Ελλάδα».

Η Α’ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου το 1822 επιχείρησε να ορίσει με σαφήνεια ότι το υπό δημιουργία, νέο, επαναστατικό ελληνικό κράτος θα διεκδικούσε μια ελάχιστη θεσμική συνέχεια από την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία – αυτή που μετά την διάλυσή της έγινε γνωστότερη ως Βυζάντιο. Όση συνέχεια χρειαζόταν ώστε να έχει κάποια στοιχειώδη νομιμοποιητική βάση η εφαρμογή της Μεγάλης Ιδέας. 

Το Βυζάντιο μου είναι μία διαρκής εμμονή από τα χρόνια του σχολείου. Είναι η πιο παρεξηγημένη περίοδος της Ελληνικής ιστορίας, διότι το κυρίαρχο αφήγημα εξακολουθεί να εκπορεύεται από μία αλλοιωμένη δυτικόστροφη αντανάκλαση, που καταλήγει να είναι διαστρεβλωτική έναντι της ιστορίας, να μεταφέρει αμάσητη όλη την υπερχιλιετή παράδοση καχυποψίας ανάμεσα στους ανατολικούς και τους δυτικούς χριστιανούς κι εν τέλει να εκφράζει μία παντελώς σκοταδιστική αντίληψη που δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα.

Αντίθετα, πιστεύω ότι η Αρβελέρ έχει δίκιο όταν λέει πως, εάν υπήρξε κάποιος ελληνικός μεσαίωνας, αυτός δεν ήταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, αλλά η περίοδος της Τουρκοκρατίας, από την οποία όλοι οι λαοί της βγήκαν λαβωμένοι, όταν τερματίστηκε η ύπαρξή της. 

Προς αποφυγήν παρεξηγήσεων, ξεκαθαρίζω ότι είμαι παντελώς άθεος. Αλλά αναγνωρίζω ότι η Βυζαντινή παράδοση επιβιώνει σε όλες τις εκφάνσεις της ελληνικής κουλτούρας – στην κυριολεξία έχει «ποτίσει» το DNA της.

Στη Βυζαντινή Επουράνια Βασιλεία – αυτή που κάνει το Game of Thrones να φαίνεται σαν παραμύθι για παιδιά – δεν έχουν κεντρική θέση μόνο οι συνομωσίες και η διαρκής εναλλαγή της εξουσίας. Αλλά και μία αναπάντεχα ανθρωποκεντρική κουλτούρα που εκπορεύεται από την χριστιανική πίστη.

Έχω μία θεωρία για αυτό. Η τάση μας για διπλωματία και ειρηνική επίλυση των θεμάτων, καθώς και η έμφαση στον άνθρωπο, δεν είναι καθόλου άσχετα από την πολιτισμική παρακαταθήκη και τις παραδόσεις που άφησαν πίσω τους ένα κράτος και μία κοινωνία, που είχαν την βαθιά πεποίθηση ότι αποτελούσαν την επί της γης επουράνια βασιλεία: Το Βυζάντιο.

Θεμέλιο της ορθόδοξης αντίληψης είναι η συγχώρεση και η άφεση αμαρτιών. Από εκεί εκπορεύονται και ριζωμένες κοινωνικές νόρμες στην Ελλάδα που γέννησαν δύο καταλυτικά φαινόμενά που καθιστούν την Ελλάδα, αν όχι μοναδικό, σίγουρα σπάνιο φαινόμενο σε όλη τη Δύση: Την απίστευτη ανοχή της κοινωνίας στα πάντα, και την μακρά πολιτική και διοικητική παράδοση συγχώρεσης – που συνήθως έρχεται δια της φαιδρής μεθόδου της τροπολογίας, αλλά εν πάση περιπτώσει καλύπτει τις κοινωνικές ανάγκες.

Εάν κανείς συνδυάσει την στενή παρακολούθηση της Ελληνικής δημόσιας ζωής με τις απόψεις του ψυχιάτρου και ψυχαναλυτή, Ματθαίου Γιωσαφάτ, θα μπορούσε να καταλήξει κανείς στο εξής συμπέρασμα: Η Ελληνική Δημοκρατία – μία δημοκρατία στην οποία τα μεγάλα συμφέροντα είναι μικρά με βάση τα διεθνή στάνταρτ, και η δύναμη πολιτικής επιρροής του απλού ψηφοφόρου δυσανάλογα μεγάλη – επηρεάζεται ευκολότερα από μικρότερα συμφέροντα, που συνήθως αντανακλώνται στον ψηφοφόρο που πάει τα Σαββατοκύριακα να γκρινιάξει στο γραφείο του τοπικού βουλευτή του, όταν ο τελευταίος «κάνει γραφείο».

Δείτε τις γραπτές και τις επίκαιρες ερωτήσεις στη Βουλή. Από εκεί και μόνο φαίνεται πού εστιάζουν το ενδιαφέρον τους οι βουλευτές που εκλέγονται με σταυρό και ποιοι μπορούν πραγματικά να τους επηρεάσουν.

Βυζαντικές συνταγές πολιτικής

Από τη Βυζαντινή ιστορία, μπορούμε να υποθέσουμε τι περίπου θα έκαναν οι αυτοκράτορες μπροστά στο φαινόμενο του Ερντογάν.  Θα αναθέρμαιναν και θα ανανέωναν  φιλικούς δεσμούς και συμμαχίες με τις γύρω χώρες, λειτουργώντας μάλιστα και ως γεφυροποιοί σε τυχόν διαφορές στην περιοχή, στο μέτρο του εφικτού (με τους Ρως, τους Πέρσες, τα Χαλιφάτα, τους Ίβηρες και τους Σλάβους).

Επίσης, θα διατηρούσαν σε επιφυλακή τον στρατό και τον στόλο για ευνόητους λόγους, ενώ θα τόνωναν τα δίκτυα και τις πηγές πληροφόρησης στο Σουλτανάτο.

Ακόμη, θα επιδίωκαν πολιτική μηδενικών προβλημάτων κι εκκρεμοτήτων με τους Φράγκους, τον Πάπα, τους Τεύτονες και τις ιταλικές πόλεις – προσπάθησαν να τα λύσουν αυτά με γάμους, κουμπαριές και λοιπές παραχωρήσεις.

Παράλληλα, θα έκαναν διαφήμιση ότι ήταν η «Καλιφόρνια του Μεσαίωνα», δηλαδή ένα από τα ελάχιστα μέρη που ενθαρρύνει την ελευθερία και την δημιουργικότητα (ένα brief προς τη Βυζαντινή διαφημιστική θα ήταν «Εμείς σας δώσαμε το πιρούνι, τον Κύριλλο και τον Μεθόδιο, τον Ρήγα μας τον φυλάνε Βαράγγοι και έχουμε “Αγαρηνών ευκτήριον” μέσα στο Ιερόν Παλάτιον»).

Επιπλέον, θα έβγαζαν μία Νεαρά (ένα ΦΕΚ) παρέχοντας μία «χρυσή βίζα» για να προσελκύσουν εκκοσμικευμένους υπηκόους του Σουλτανάτου, το οποίο τους έχει βάλει στο μάτι.

Οι Μικρασιάτες πάροικοι θα έφερναν γνώσεις και τον βιός τους στην αυτοκρατορία. Χώρια που στα γλυκά βάζουνε όσο βούτυρο και σιρόπι χρειάζεται και δεν τα μπουκώνουν, όπως οι Ρωμιοί. Θα φτιάχνανε και σιροπιαστά.

Πρέπει το Βυζάντιο να το ξαναδιαβάσουμε και να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο το μαθαίνουμε στα σχολεία. Γιατί όλο είναι λάθος.

Η αμηχανία μας με την οποία προσεγγίζουμε αυτή τη μεγάλη σε διάρκεια ιστορική περίοδο αντανακλάται ιδιαίτερα στην περίπτωση του Κυρίλλου και του Μεθοδίου, δύο Θεσσαλονικέων η μνήμη των οποίων εορτάζεται κάθε χρόνο  σε μία σειρά από χώρες.

Ήταν οι εκπολιτιστές των Σλάβων και οι άνθρωποι που εφήρμοσαν για λογαριασμό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τον ορισμό του soft power, προσφέροντας αλφάβητο στους Σλάβους, εμπνευσμένο από τα ελληνικά.

Δεν ήταν μόνο η γεωπολιτική καινοτομία που τους χάρισε μία σελίδα στην ιστορία. Αλλά και μία κίνηση πολύ ενδεικτική μίας ειρηνικής και ανθρωποκεντρικής κουλτούρας που επιβιώνει μέχρι σήμερα στη χώρα μας.

Το έργο του Κυρίλλου και του Μεθοδίου αποτέλεσε μία κορυφαία κοσμογονία του άλλοτε κραταιού ελληνικού κόσμου και, μάλιστα, έγινε σε μια εποχή που το αντίπαλον δέος – η Ρώμη – επέβαλε δια πυρός και σιδήρου τα λατινικά σε όλους.

Επίσης, από το Βυζάντιο μπορούμε να πάρουμε σπουδαία μαθήματα γεωπολιτικής. Οι Βυζαντινοί δεν θα συγχωρούσαν ποτέ ένα χουνέρι σαν αυτό που έκανε ο Ερντογάν στον Έβρο.

Όχι μόνο θα κρατούσαν τα σύνορα αδιαπέραστα – όπως κι έγινε-, αλλά θα επιδίωκαν να του δημιουργήσουν σοβαρά προβλήματα στο εσωτερικό της Τουρκίας, ενεργοποιώντας μειονοτικά ή και ταραχοποιά στοιχεία, ενώ θα ξεκινούσαν διεθνή εκστρατεία για την οριστική διολίσθηση της τουρκικής λίρας. Και με την πρώτη ευκαιρία, θα επιχειρούσαν να δημιουργήσουν τετελεσμένα στο Τουρκικό έδαφος.

Αυτό όμως δεν θα σήμαινε ότι θα έχαναν την ευκαιρία να εκμεταλλευτούν την ανθρώπινο δυναμικό που έψαχνε μία νέα ζωή στην Ευρώπη.

Αλλά θα το έκαναν με δικούς τους όρους και προϋποθέσεις. Οι Βυζαντινοί θα μοίραζαν τους πληθυσμούς των προσφύγων σε περιοχές όπου υπάρχουν ανυπότακτοι, ταραχοποιοί ή επικίνδυνες μειονότητες, αφού πρώτα εκκαθάριζαν πρώτα τυχόν περίεργα στοιχεία.

Δεν θα τους χάριζαν ούτε στους Οστρογότθους ούτε στους Βισιγότθους ούτε στους Πετσενέγκους ούτε στους Σκλαβηνούς. Θα τους έδιναν γη να καλλιεργούν και ζώα για να ζήσουν, θα εισέπρατταν φόρους και θα είχαν διαθέσιμο ανά πάσα στιγμή νέο αίμα για το στράτευμα. Οι ηγεμόνες των προσφύγων θα ορκίζονταν πίστη στον αυτοκράτορα, θα εκχριστιανίζονταν και θα ήταν φόρου υποτελείς.

Βαθμιαία θα γίνονταν πολίτες της αυτοκρατορίας, κύριοι και υπερασπιστές των χωραφιών τους και θα έβγαζαν στρατηγούς και αυτοκράτορες όπως συνέβη τόσες και τόσες φορές στον υπερχιλιόχρονο βίο αυτού του πρωτοφανούς ανθεκτικότητας κράτους.

Με ένα τέτοιο θαύμα θα λυνόταν το προσφυγικό – και μαζί του δημογραφικά και αναπτυξιακά ζητήματα. Θείο και ταπεινό, απλόχερο και μεγαλειώδες, σαν τις τρεις γιαγιάδες της Λέσβου που τάιζαν το προσφυγόπουλο μωρό και ήταν κάποτε κι αυτές προσφυγοπούλες – σαν τους προγόνους πολλών από εμάς.

Όμως, τέτοια θαύματα σήμερα η πολιτική δεν παράγει. Έτσι, απομένουν μόνον οι «επουράνιες βασιλείες» που μπορεί να κρύβονται μέσα μας.

Αξιοσημείωτη είναι και μία παράδοξη συμπεριφορά της ελλαδικής εκκλησίας. Είναι προοδευτική για εκκλησία, αλλά επειδή ως εκκλησία είναι de facto ένας συντηρητικός οργανισμός, δεν λέει κουβέντα γι’ αυτό. Δείτε την Γ’ Ελληνική Δημοκρατία – αυτή της Μεταπολίτευσης, την πολλάκις υβρισθείσα- που έχει πετύχει κάτι μοναδικό στη Μεσόγειο.

Η Εκκλησία κράτα τις θέσεις της περί αμβλώσεων εντός των ναών, ενώ η ελληνική Δεξιά τηρεί εκκοσμικευμένη και τουλάχιστον ουδέτερη στάση για το ζήτημα (για να μην ξεχνιόμαστε, οι αμβλώσεις νομιμοποιήθηκαν με νόμο του ΠΑΣΟΚ).

Έτσι, το θέμα των αμβλώσεων, σε αντίθεση με αρκετές προωθημένες μεν, αλλά παραδοσιακά Καθολικές χώρες, δεν μπαίνει στην πολιτική ατζέντα (αξίζει να δει κανείς πως διχάζει την Ισπανική πολιτική σκηνή).

Αυτό το σπουδαίο επίτευγμα πρέπει να διαφυλαχθεί. Ουδείς έχει το δικαίωμα να κλείνει το μάτι σε βλακώδεις και ανεπίκαιρους νεοσυντηρητισμούς.

Έχουμε μια σπάνια συστράτευση ευθύνης από όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη. Ας τη διαφυλάξουμε – άλλωστε έχουμε εκατοντάδες άλλες αφορμές για διχασμό και το αποδεικνύουμε καθημερινά. Απόδοτε τα του Καίσαρος τω Καίσαρι, τα του Θεού τω Θεώ και τα του ΠΑΣΟΚ τω ΠΑΣΟΚ.

Ο Θουκυδίδης, ο Σκυλίτζης και ο Τσελεμπή

Ακολουθεί απόσπασμα ενός φανταστικού διαλόγου μεταξύ του Θουκυδίδη, του απεσταλμένου του Ιωάννη Σκυλίτζη -απεσταλμένου του Έλληνα αυτοκράτορα– και του Εβλιά Τσελεμπή, συμβούλου του Οθωμανού Σουλτάνου.

Θ: Να του πεις του Σουλτάνου σου να προσέχει και να ξέρει που να σταματά. Γιατί η Αυτοκρατορία σας κατέρρευσε διότι δεχόταν τη νεωτερικότητα εν μέρει – μόνο σε ό,τι αφορούσε τη δυτική στρατιωτική τεχνολογία. Η νεωτερικότητα δουλεύει μόνο άμα πάρεις όλο το πακέτο: Την ελευθερία του ανθρώπου, την επιστημονική αμφισβήτηση, τις ανοιχτές αγορές κτλ.

Δες τους Ρωμιούς, Εβλιά. Ήταν ραγιάδες, αλλά επειδή είχαν μορφωμένους ανθρώπους στο εξωτερικό, που αγαπούσαν τα γράμματα και έκαναν εμπόριο, σταδιακά και σας έδιωξαν, και κράτος έκαναν και τελικά έγιναν οι πιο πλούσιοι, οι πιο δημοκρατικοί και ελεύθεροι στην περιοχή – παρόλο που μέσα τους πάντα θα σκέφτονται σαν Πελοποννήσιοι Μαυρογιαλούροι. Αυτά έβλεπε και ο Ατατούρκ, γι’ αυτό με το στανιό σας έβαλε να γίνετε Ευρωπαίοι.

Εβλιά, το δίκαιο του ισχυρού θα κερδίσει τον πόλεμο και θα επιβληθεί στις διαπραγματεύσεις. Για να κερδίσεις όμως την ειρήνη, χρειάζονται άλλα πράγματα – που δεν τα κάνει. Δες την Σπάρτη. Κέρδισε τον πόλεμο και έχασε την ειρήνη. Ήρθαν οι Μακεδόνες και τους τελείωσαν όλους. Διάβασε τι έχω γράψει!

ΙΣ: Αυτά να του πω κι εγώ του Ρήγα;

Θ: Κι εσύ και ο Εβλιά να μεταφέρετε στους βασιλιάδες σας ότι η προς Γαλάτας επιστολή του Αποστόλου Παύλου δεν απευθυνόταν στους Κέλτες της σημερινής Γαλλίας, αλλά στους Κέλτες της Γαλατίας της Μικράς Ασίας – της σημερινής περιοχής της Άγκυρας.

Τους έστειλαν στην Άγκυρα τα ελληνιστικά βασίλεια όταν ο Γαλατικός στρατός έχασε στους Μακεδονικούς πολέμους στη Μακεδονία, ρίζωσαν και στέριωσαν εκεί. Λαοί πάνε κι έρχονται στην ιστορία – Γότθοι, Βάνδαλοι, Σλάβοι, Άραβες, Μογγόλοι. Καμία δύναμη δεν μπορεί να σταματήσει τον ρου της ιστορίας.

Όρους και προϋποθέσεις βάζουν οι βασιλείς – τίποτε άλλο. Πως την έβγαλε νομίζεις η Βασιλεία των Ρωμαίων χίλια και χρόνια; Νικούσε τον στρατό τους, τους πήγαινε σε μία περιοχή που είχε πρόβλημα, τους έδινε προνόμια, πλήρωναν φόρους και η ζωή συνεχιζόταν.

ΕΤ: Πως το λες αυτό στον σουλτάνο ε; Θα με κρεμάσει.

Θ: Πες του: «Αστερίξογλου», θα καταλάβει – το ξέρω ότι έχει χιούμορ κατά βάθος.