Μία τεράστια αποτυχία του Ελληνικού σχολείου είναι ότι αναπαράγει ανθρώπους με ελλιπή ή εντελώς εσφαλμένη εικόνα της ιστορίας. Το θεματολόγιο είναι τεράστιο.

Παράδειγμα ο αντισημιτισμός. Για τον αντισημιτισμό του 20ου αιώνα στην Ελλάδα μεγάλη ευθύνη βαρύνει το Βενιζελικό στρατόπεδο – τον δικό μας χώρο.  Οι εναγκαλισμοί με την φασιστική ΕΕΕ, το φλερτ του «Μαύρου Καβαλάρη» με τον Ντούτσε, η εργαλειοποίηση των προσφύγων κατά των Εβραίων, ο φανατισμός των εφημερίδων του χώρου, η μετάπτωση στον απολυταρχισμό, ήταν λίγα μόνο από αυτά τα στρατηγικά σφάλματα.

Δεκαετίες μετά από τις ανώμαλες εκείνες εποχές, τον πόλεμο, την κατοχή και το Ολοκαύτωμα, όλοι οι προοδευτικοί πολίτες που θέλουν μια Ελλάδα προκομμένη και ανοιχτή στον κόσμο, η οποία θα αντιμετωπίσει τις προκλήσεις του μέλλοντος αποφασιστικά και με γενναιότητα, οφείλουν να διδαχθούν από αυτά τα λάθη και να διαφυλάξουν τη μνήμη των θυμάτων των εκατομμυρίων νεκρών.

Διότι εκείνα τα ίδια  παλιά φαντάσματα  – οι μισές αλήθειες και οι ψεύτικες ειδήσεις, ο αχαλίνωτος λαϊκισμός, το μίσος και η ισοπέδωση – απειλούν να επιστρέψουν μέσα από τα ψηφιακά κανάλια της τεχνολογικής προόδου. Ποτέ ξανά κτηνωδία. Ποτέ ξανά αίμα αθώων!

Είναι να απορείς που με τόσες πολλές πραγματικές ιστορίες που αποθεώνουν την κακία και την παλιανθρωπιά από την ιστορία μας, δεν γυρίζονται ταινίες για την Κατοχή στην Ελλάδα. Στη Θεσσαλονίκη, φερ’ ειπείν, όπου τα τάγματα ασφαλείας έκαναν ό,τι ήθελαν, το θέμα προσφέρεται για υπερπαραγωγή.

Παράδειγμα; Ο Δάγκουλας και η ομάδα του ήταν τόσο κακοί, τόσο άθλιοι, τόσο σιχαμερά απάνθρωποι που θες να γυρίσεις πίσω το ρολόι, να μπεις στην ΟΠΛΑ και να τους καθαρίσεις έναν – έναν. Ήταν οι χειρότεροι εγκληματίες όλων των εποχών. Το ελεεινό, δε, είναι ότι οι περισσότεροι από αυτούς την έβγαλαν καθαρή μετά τον πόλεμο ή έπεσαν στα μαλακά.

Τα περισσότερα θύματά τους, πολλά εκ οποίων ήταν απλοί περαστικοί, που καμιά σχέση δεν είχαν με το ΚΚΕ ή το ΕΑΜ, ακόμη και σήμερα αγνοούνται. Ο Κέβιν Σπέισι στο “Se7en”, ο Ντάνιελ Ντέι Λούις στο “Gangs of New York”, ο Ρούφους Σιούελ στο “Man in the High Castle” είναι αμνοί μπροστά στον απάνθρωπο, ψεύτη, προδότη και κλέφτη Δάγκουλα. Μπράβο στους ιστορικούς και τους ιστοριοδίφες που συνεχίζουν να «σκάβουν» τα αρχεία και να μας δίνουν καταπληκτικά βιβλία που τεκμηριώνουν το εγκληματικό DNA που ακολουθεί τους επίγονους του ναζισμού μέχρι σήμερα.

Κάποτε, η γιαγιά μου μού είπε όλα τα κατοχικά κουτσομπολιά γύρω από το ποιοι «έφαγαν τα λεφτά της ΕΤΑ»

– «Ποιας ΕΤΑ βρε γιαγιά;

– Του ΕΛΑΣ!

– Τι σημαίνει ΕΤΑ;

– «Επιμελητεία του Αντάρτη», πετάχτηκε ο παππούς. «Ένα κομμάτι ψωμί ήταν ο καλύτερος φίλος του αντάρτη. Πεινούσαμε στο βουνό και όταν η ΕΤΑ έφερνε το ψωμί, πίναμε νερό στο όνομα της», συνέχισε.

Ο πατέρας της γιαγιάς (ο κομμουνιστής τσαγκάρης προπάππους μας) μετέφερε τουλάχιστον μια φορά μυστικά χρήματα της ΕΤΑ – υπό την επίβλεψη φυσικά αλλού αντάρτη – , τα οποία έδιναν υπό μυθιστορηματικές συνθήκες στον ΕΛΑΣ οι Βρετανοί. Τα κουτσομπολιά και οι φήμες για μετέπειτα γνωστούς επιχειρηματίες της Θεσσαλονίκης, οι οποίοι καλλιέργησαν ευκαιριακές σχέσεις με τον ΕΛΑΣ και καρπώθηκαν τα οφέλη, έδιναν κι έπαιρναν.

Η γιαγιά μάς είπε διαφορά ονόματα, που της αποκάλυψε ο πατέρας της, αλλά άντε να αποδείξεις σήμερα ποιος αξιοποίησε για ίδιον όφελος τα λεφτά του Τσώρτσιλ που προορίζονταν για τους καημένους τους αντάρτες στο βουνό.

Ο προπάππους μας Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος ήταν πρόσφυγας από την Ανατολή, άνθρωπος ταπεινός κι έξω καρδιά, αλλά και παθιασμένος κομμουνιστής. Τσάκωσε τους συντρόφους του στην τοπική οργάνωση της Κομοτηνής να κλέβουν, τους «έδωσε» στο κόμμα και τιμωρήθηκε γι’ αυτό, αφού τα συστήματα τον έβγαλαν αρχειομαρξιστή και τον εξέθεσαν με δύο δημοσιεύματα στον «Ριζοσπάστη».

Από την στεναχώρια του έπαθε νεκροφάνεια και τον έκλαιγαν δύο μερόνυχτα, αφού θεωρούσαν ότι είχε πεθάνει. Κάποια στιγμή όμως ξύπνησε. Έτσι, βρέθηκε στο στόχαστρο της ασφάλειας, η οποία άρχισε να τον κυνηγάει τόσο πολύ που κάποια στιγμή πήρε την οικογένεια κι έφυγαν κρυφά στη Θεσσαλονίκη. Εκεί άνοιξε το τσαγκάρικο κι έμπλεξε ξανά με το παράνομο ΚΚΕ. Στην Κατοχή μύησε τον παππού μου στο ΕΑΜ και ο οποίος βρέθηκε στην ΟΠΛΑ Θεσσαλονίκης.

Στην κατοχή η γυναίκα του, η προγιαγιά μας η Παγώνα, πήγαινε με τα πόδια στην Χαλκιδική για να ανταλλάξει παπούτσια με λάδι και αλεύρι – την πρόλαβα στα τελευταία της την προγιαγιά, αγία γυναίκα. Αηδιασμένος από την κομματική ίντριγκα, αλλά και σταμπαρισμένος από την Χωροφυλακή και τους τσάτσους, ο προπάππους συνελήφθη κι εστάλη στην εξορία ξανά και ξανά. Από το ξύλο και τις κακουχίες έπαθε ζημιά η υγεία του και πέθανε νέος.

Από την άλλη πλευρά της οικογένειας έχουμε δεξιές καταβολές. Ο αξιωματικός της Βασιλικής Χωροφυλακής, Γεώργιος Καριζώνης, άνθρωπος βαθιά συντηρητικός κι εσωστρεφής. Από παλιά Μανιάτικη οικογένεια, η οποία συμμετείχε στην επανάσταση, ο προπάππους ήταν με τα σημερινά κριτήρια ακροδεξιός.

Βασιλόφρων, βρέθηκε αιχμάλωτος στο Γκαίρλιτς, όταν η κυβέρνηση των Λαϊκών παρέδωσε την ανατολική Μακεδονία στους Βούλγαρους και το Δ’ Σώμα Στρατού στις κεντρικές δυνάμεις. Στη συνέχεια, πολέμησε στη Μικρασία. Επιστρέφοντας μετατέθηκε στη Μικρόπολη της Δράμας, όπου γνώρισε την προγιαγιά Κατερίνα, την οποία και παντρεύτηκε. Έκαναν επτά παιδιά. Ο Μεσοπόλεμος κύλισε γι’ αυτούς χωρίς προβλήματα. Υποστήριζε φουλ τον Μεταξά –τον βρήκα και κοινοτάρχη στο αρχείο του «Βήματος».

Στην κατοχή, οι Βούλγαροι σκότωναν κι έκαιγαν τα χωριά. Έφυγε άρον άρον με την οικογένεια στη Θεσσαλονίκη για να σωθούν. Πέθανε μετά από λίγο καιρό από την πείνα και τις κακουχίες στον τραγικό χειμώνα. Τα παιδιά σώθηκαν υπό μυθιστορηματικές συνθήκες . Ο μεγαλύτερος γιος του, ο παππούς μας, αηδιασμένος από τα δεινά που προκάλεσαν στον λαό οι Γερμανοί, μπήκε στην Αντίσταση, όπως έκαναν χιλιάδες νέοι της εποχής.

Πίσω από τις μεγάλες ιδέες και τις μεγάλες ιδεολογίες, συμπαρατάχθηκαν χιλιάδες απλοί άνθρωποι, που έδωσαν ψυχή και σώμα, θυσιάστηκαν και πλήρωσαν με αίμα.  Γι’ αυτό λοιπόν, ας μην τσουβαλιάζουμε, ας μην γενικεύουμε, ας μην περιφέρουμε απόλυτες αλήθειες. Όλα στη ζωή είναι σχετικά. Με εξαίρεση το αίμα και τον πόνο των αθώων.

Μια μικρή θεά Αθηνά

Ο παππούς μου είχε στο δικηγορικό του γραφείο ένα μικρό πινακάκι με την θεά Αθηνά. Ήταν, όπως έλεγε η γιαγιά, το γούρι του, που του έφερνε υποθέσεις.  Μία μέρα, το 2010, μου είπε την ιστορία του. Πριν τον πόλεμο και την Κατοχή, το πινακάκι βρισκόταν στο βιβλιοπωλείο του Μόλχο στη Θεσσαλονίκη. 

Όταν οι Ναζί έστειλαν τους Εβραίους της πόλης στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, τα μαγαζιά πέρασαν σε μεσεγγυούχους, οι οποίοι ανέλαβαν τις εβραϊκές περιουσίες και έκαναν πλιάτσικο. Όταν οι Γερμανοί έφυγαν, το ΕΑΜ κατέλαβε την Θεσσαλονίκη, έδιωξε τους μεσεγγυούχους και όρισε δικούς του υπεύθυνους στα εβραϊκά μαγαζιά, μέχρι να επιστρέψουν οι Ισραηλίτες – όσοι τελικά επέστρεψαν (κάποιοι ελάχιστοι πήραν και υποτυπώδεις αποζημιώσεις από το ΕΑΜ).

Τότε ο παππούς ήταν τραυματισμένος σε νοσοκομείο του ΕΑΜ στην Χαλκιδική, διότι είχε τραυματιστεί, έχοντας “φάει” έξι σφαίρες από τους Βούλγαρους κατά τη διάρκεια μίας αποτυχημένης ενέδρας κοντά στον Λαγκαδά. Η γιαγιά, πιτσιρίκα τότε, τον περίμενε να γίνει καλά και να γυρίσει στη Θεσσαλονίκη.  Και ήταν όμορφη – ούτε 20 χρονών ακόμη. Μία μέρα, μπήκε στο βιβλιοπωλείο του Μόλχο, το οποίο είχε αναλάβει ένας ΕΛΑΣίτης, ο οποίος την είδε και του γύρισαν τα μάτια.

Της λέει: «Μπορείς να πάρεις ότι θέλεις, αρκεί να βγούμε ραντεβού». Η γιαγιά είδε το πινακάκι και σκέφτηκε ότι θα μπορούσε να το πάρει και να το δώσει στον παππού. Έκανε, λοιπόν, ότι ενέδωσε, πήρε το πινακάκι και το απόγευμα έστησε τον ΕΛΑΣίτη στον Λευκό Πύργο.

Χρόνια μετά, όταν ο παππούς άνοιξε το δικηγορικό γραφείο – σταμπαρισμένος ως αριστερός, αναγκαζόταν να τρέχει στα χωριά για να βρει πελατεία-, έβαλε το πινακάκι με την Αθηνά στο γραφείο του, όπου το κράτησε μέχρι να συνταξιοδοτηθεί. Μετά το πήρε σπίτι.

Όταν μου είπε την ιστορία, το πήρα, έψαξα και βρήκα τον απόγονο του Μόλχο στην Πλατεία Αμερικής και του το επέστρεψα. Ήταν μία μικρή, συγκινητική στιγμή. Δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε την ιστορία μας και αυτά που πέρασε ο τόπος και οι άνθρωποί μας. Και αυτά που αντίστοιχα περνούν σήμερα εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον πλανήτη.