Αλλά όπως και αν το δει κανείς, είναι διαφορετικό να βλέπεις κάτι τέτοιο να συμβαίνει μπροστά σου. Σκεφτείτε τις εφαρμογές τηλεργασίας και τηλεχειρισμού εν γένει. Έμπειροι πιλότοι drones θα καβαλούν το πιλοτήριο στον πύργο ελέγχου και θα κατευθύνουν εναέρια οχήματα όπου θέλουν. Χειριστές μηχανημάτων έργων θα μπορούν να τηλεοδηγούν οχήματα θεωρητικά σε όλον τον πλανήτη – από τον εκσκαφέα έως σε δύσκολες εργασίες βαθιά μέσα σε ορυχεία. Εξίσου θεωρητικά θα μπορεί ακόμη και ο ταξιτζής ακόμη να οδηγεί από το σπίτι του. Είναι ειρωνικό το τι θα μπορεί να κάνει η τεχνολογία: Να καταργήσει την ανάγκη μετακίνησης εκείνου που παρέχει τις υπηρεσίες μετακίνησης.

Αλλά μην πάτε μακριά. Εμείς οι γραφείς χρόνια τώρα έχουμε τη δυνατότητα, χάρη σε παρόμοιες τεχνολογίες με χαμηλότερες όμως δικτυακές ανάγκες, να γράφουμε και να στέλνουμε κείμενα από όπου βρισκόμαστε. Είναι η Βεμπεριανή ηθική και η συνήθεια που μας θέλει στα γραφεία μας – όχι πια η επιχειρησιακή ανάγκη.

Τα δίκτυα 5G δεν θα κάνουν τον παπά. Είναι οι εφαρμογές που η λειτουργία τους θα καταστήσει εφικτές. Σκεφτείτε τα αυτά σε πλήρη εξέλιξη. Μήπως τα ασθενοφόρα θα γίνουν μια μέρα κινητά χειρουργεία όπου επί τόπου θα γίνεται η επέμβαση από απόσταση, εξοικονομώντας αυτόν τον ελάχιστο ζωτικό χρόνο που μπορεί να χωρίζει τη ζωή από τον θάνατο ενός ασθενή; Ανοίγουν και παρτίδες ηθικής. Ποιος φέρει την ευθύνη; Ο τηλεχειρουργός, ο οποίος όμως πάντα έχει επιβλέποντα χειρουργό.

Με τα ολογράμματα θα αλλάξουν όλα. Χωρίς την ανάγκη μετακίνησης, θα μπορεί ο καθένας να συμμετέχει από όπου θέλει, όπου πρέπει. Και κάπως έτσι νομίζω ότι φτάνουμε στα λόγια του αειμνήστου αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Τάκη Ζενέτου (1926-1977).

Ο Δοξιάδης οραματιζόταν την Οικουμενόπολη, των τεράστιων διασυνδεδεμένων μητροπολιτικών κέντρων του πλανήτη.Εξ αιτίας του COVID-19, αυτή η διαδικασία ενοποίησης σταμάτησε. Η διαδικασία αποπαγκοσμιοποίησης είχε ήδη ξεκινήσει πριν ιό – τώρα απλά επιταχύνεται. Το γραφείο Δοξιάδη είχε καταφέρει μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα να κάνει διεθνή πορεία, έχοντας έδρα στην Αθήνα και γραφεία ανά τον κόσμο. Πήρε πολύ σημαντικές πολεοδομικές δουλειές σε όλο τον κόσμο – με τον σχεδιασμό του Ντιτρόιτ να είναι η πιο εμβληματική.

Τα σπάνια αυτά, πλέον, ενημερωτικά δελτία ταξίδευαν κάθε μήνα σε δημόσιες αρχές, συνεργάτες και τεχνικά γραφεία ανά τον κόσμο. Βοήθησαν τον Δοξιάδη να γίνει διεθνούς βεληνεκούς ομιλητής να γράψει και να συγγράψει βιβλία, να μπει στον χάρτη ως μια παγκόσμια προσωπικότητα. Απίστευτα μεγέθη που μας λείπουν τόσο πολύ σήμερα. Ξεφυλλίζοντας τα δελτία, σε πιάνει μια νοσταλγία για μια εποχή που δεν έζησες ποτέ. Αλλά και μια θλίψη βλέποντας τη φιλόδοξη εκκίνηση τόπων που σήμερα παράγουν μόνο δυστυχία: Συρία, Ιράκ, Πακιστάν.

Παίρνεις μια βαθιά ανάσα και κάνεις zoom out όσο μπορείς για να δεις τη μεγάλη των πραγμάτων εικόνα, και για συνειδητοποιήσεις ότι εκείνος ο «γενναίος, καινούριος κόσμος» που μας έφερε άλματα και τη νεωτερικότητα, αποσύρεται οριστικά. Είναι ξανά εποχή για ανθρώπους με ήθος, ευφυΐα, θάρρος και ανάστημα – Ζενέτους και Δοξιάδηδες – που βάζουν στόχους πέρα από το μπόι τους και βλέπουν μακριά.

Το χάλι της Αθήνας είναι γνωστό και αναγνωρίζεται από όλους. Τι έβλεπε ο Ζενέτος στην περιφέρεια πρωτευούσης των 2,5 εκατ. ανθρώπων πριν από πενήντα χρόνια, όταν έλεγε:

«Οι πόλεις μας ξόφλησαν. Έτσι όπως τις έχτισε η τρισδιάστατη πολεοδομία καταστράφηκαν. Έγιναν αποκλειστικοί χώροι της υπερτροφικής τριτογενούς παραγωγής. Σωτηρία υπάρχει μόνο στην Ηλεκτρονική. Αυτή μπορεί να φέρει την Ειρήνη στις πόλεις με τα εκατομμύρια κατοίκους. Έχουμε διαθέσιμες τις τεχνικές. Είναι οι κάθε λογής τηλενέργειες: Τηλεδιεκπεραίωση, τηλεργασία, τηλεξυπηρέτηση και τηλεπαφές. Με τις ίδιες τηλενέργειες μπορούμε κάλλιστα να μπούμε και στις πόλεις για να τις σώσουμε». Ο Ζενέτος προφήτευε αυτό που ονομάζουμε εμείς «έξυπνες» πόλεις του μέλλοντος, κάτι που «δεν είναι ουτοπία, αλλά μία αδυσώπητη πραγματικότητα από την οποία ο μεταπολεμικός άνθρωπος της καταναλωτικής κοινωνίας δεν θα μπορέσει να ξεφύγει».

Τι έλειπε από την εποχή του Ζενέτου και θα έχουμε σύντομα; Ισχυρά δίκτυα Τηλεπικοινωνιών με υψηλές ταχύτητες και μηδενικές καθυστερήσεις που θα φέρουν περισσότερη ευκολία και άνεση και θα απλοποιήσουν τις ζωές μας. Θα έρθουν και δεν θα αργήσουν.

Θα συμβάλλουν μια μέρα σε αυτό που ο Ζενέτος περιέγραφε ως μια εφικτή «αυτοματοποίηση των υπηρεσιών διεκπεραίωσης της αλυσίδας παραγωγή – κατανάλωση» που θα οδηγούσε σε επέκταση της Κυβερνητικής, θα ελευθέρωνε τους ανθρώπους από δουλειές ρουτίνας και θα καταργούσε την ανάγκη μετακίνησης – και άρα δημιουργίας νέων δρόμων και επανάληψης του κτηνώδους μοντέλου της νεοελληνικής πόλης;”

Μήπως αυτό που ζούμε σήμερα, είναι τελικά η εφαρμογή του οράματος του Ζενέτου; Μήπως πρέπει να ξανασκεφτούμε τη σκοπιμότητα της επιστροφής μας «στα νεκροταφεία διεκπεραιώσεων»; Δεν λέω ότι πρέπει να ξανακάνουμε τον δρόμο μου ρέμα – θα μας φάνε τα κουνούπια. Αλλά όλοι αυτοί οι άδειοι δρόμοι, τους οποίους χαίρονται πια μόνο ποδηλάτες και γονείς με τα μωρά στα καρότσια, μήπως μας υποδηλώνουν ότι μπροστά μας βρίσκεται μία ευκαιρία για αλλαγή; Μήπως τα αδρανή, παρκαρισμένα αυτοκίνητα, τα κενά Airbnb, τα κλειστά μαγαζιά υποδεικνύουν ότι κόπος, επενδύσεις και αποταμιεύσεις κοινών θνητών κινδυνεύουν να εγκλωβιστούν σε απομειούμενης αξίας περιουσιακά στοιχεία;

Μήπως αυτή η υγειονομική κρίση είναι η πραγματική μας ευκαιρία – και όχι εκείνη που εννοούσε ο ΓΑΠ; Αυτή είναι μια ιστορία που περιμένει να γραφτεί. Από εμάς. Θα έχουμε όλα τα εργαλεία. Και καμιά δικαιολογία. Η δυστοπία είναι εδώ – και θα συνεχίσει να είναι παρούσα στο ορατό μέλλον.

Καμιά φορά αυτά που έχουμε ζήσει, τα σκέφτομαι και θυμάμαι το “Sleeper in Metropolis” της Άννι Κλαρκ:

“Outside the cancerous city spreads Like an illness

…

Love is dead in metropolis

All contact through glove or partition

What a waste The City – A wasting disease”.

Ξαναδιάβαζα πρόσφατα τους στίχους της και συνειδητοποίησα πόσο πολύ ταιριάζουν στην κατάσταση εγκλεισμού.

Τόπο στο γήρας

Είναι συγκλονιστικό το μέγεθος της ανατροπής που έφερε ο COVID-19. Είναι η πρώτη φορά στα δημόσια πράγματα της Ελλάδας που το επίκεντρο της προσοχής μας και ο άξονας της υπαρξιακής μας κινητοποίησης μετατοπίζεται μαζικά. Από τα παιδιά μας – το κέντρο του γαλαξία, τον ήλιο που φωτοδοτεί εμάς τους πλάνητες – στους ανιόντες μας, που βρίσκονται στο στόχαστρο του ιού.

Η δημόσια επικοινωνία της Ελλάδας θεμελιώνεται σταθερά γύρω από τα παιδιά: Το (μετ)εμφυλιακό κράτος έβγαζε μπροστά το κομμουνιστικό παιδομάζωμα για να εμπλουτίσει το ηθικό οπλοστάσιο της εκδικητικής βασιλευομένης.

Το αγόρι που ισοπέδωσε το Στέμμα, κατουρώντας το, αποσυμπίεσε συμβολικά τα απωθημένα τριών παρατάξεων κατά των Ανακτόρων – του Καραμανλή – όχι τόσο της ΝΔ-, των Βενιζελογενών και της Αριστεράς που έβγαλαν τα σπασμένα τους στο δημοψήφισμα για το πολιτειακό και γύρισαν τη σελίδα της Μεταπολίτευσης.

Νέα παιδιά έκαναν το Πολυτεχνείο – και σκοτώθηκαν από τα χουντικά όπλα. Νέα παιδιά ήταν ο Καλτεζάς και ο Γρηγορόπουλος που δολοφονήθηκαν από αστυνομικά όπλα. Παιδί της Μάγδας ήταν ο Φύσσας που τον σκότωσε ξεδιάντροπα ο άθλιος ο Ρουπακιάς.

Παιδί ήταν η Γιάννα Βελισσαρίδου στην προεκλογική αφίσα του ΠΑΣΟΚ για τη χαρά της αλλαγής το 1985 – δασκάλα Pilates και φυσιοθεραπεύτρια σήμερα. Παιδί ήταν και η Φωτεινή Παπαλεωνιδοπούλου, το κορίτσι – σύμβολο από τα παιδικά χωριά SOS και τους Ολυμπιακούς του 2004 – και σήμερα ερευνήτρια στο Κέιμπριτζ. Στον ελληνικό κόσμο, το παιδί είναι πάνω από όλα. Στα παραμύθια, τις λαϊκές ιστορίες, τις παραδόσεις εξαιρείται των δεινών, των αμαρτιών και των τιμωριών.

Είναι ένα δομικό χαρακτηριστικό που μας διαφοροποιεί από την υπόλοιπη Δύση. Σε αυτήν την πλευρά του κόσμου, ακόμη και εάν οι θεοί δεν μπορούν να σώσουν ένα παιδί, θα το κάνει ο διάβολος γι’ αυτούς. Η παιδοκεντρική αντίληψη εξηγεί και την διαχρονική τάση του Έλληνα να επενδύει με το βλέμμα στην επόμενη γενιά – ένα κεραμίδι, ένα αποταμιευτικό πρόγραμμα, ένα ασφαλιστήριο συμβόλαιο για το παιδί του. Και τροφοδοτεί καμία φορά την υστερική ανασφάλεια της διευθύνουσας συμβούλου της ελληνικής οικογένειας – της μάνας – και τον παρασιτισμό του αεί παιδός, που διαιωνίζει τον εξαρτώμενο και μη αυτοδύναμο άνθρωπο.

Υπάρχει πιστεύω ένας λόγος που ο καθημερινή ενημέρωση των Τσιόδρα – Χαρδαλιά έχει περάσει στους πολίτες – κι έχει να κάνει νομίζω με φυσιογνωμικά στερεότυπα και κοινές συλλογικές παραστάσεις και εμπειρίες. Ο Τσιόδρας θυμίζει λίγο εκείνους τους γυμνασιάρχες και τους λυκειάρχες που μιλούν καχεκτικά και χαμηλόφωνα – και δυσκολεύονται να επιβληθούν στους απείθαρχους μαθητές. Σαν τους χαρακτήρες που υποδυόταν ο αξέχαστος Ντίνος Ηλιόπουλος. Βέβαια είναι σίγουρο ότι μιλάμε για χαλκέντερο άνθρωπο: Μεγάλωσε επτά παιδιά. Αυτό από μόνο φτάνει – εμείς με ένα, και παλεύουμε.

Ο Χαρδαλιάς μου θυμίζει κάτι «προβλεπόμενους» ταγματάρχες στον στρατό. Που είναι φιλικοί όσο πρέπει, αλλά βγάζουν την «καμπάνα» εκεί που δεν την περιμένεις. Είναι εκεί για να επιβάλλει στους απείθαρχους μαθητές αυτό που οι ίδιοι πιστεύουν ότι ο σχολάρχης Τσιόδρας δεν μπορεί να κάνει. Τον Χαρδαλιά τον γνώρισα πριν από πολλά χρόνια όταν έκανα ένα ρεπορτάζ για το πολιτικό χρήμα και το κρυφό κόστος του εκλέγεσθαι. Ανάμεσα από πολλούς πολιτικούς που ενόχλησα, ήταν ο μόνος που δέχθηκε να βγει και να μιλήσει επωνύμως για το κόστος της εκλογής.

Ήταν τότε δήμαρχος Βύρωνα – είναι σπουδαία εμπειρία για τον πολιτικό η δημαρχιακή γιατί εκεί μαθαίνει να διοικεί ένα μικρό κράτος από το οποίο οι πολίτες έχουν καθημερινή και δεδομένη απαίτηση για υπηρεσίες. Και εάν νικήσουμε, αυτούς τους δύο θα μνημονεύει ο κόσμος ως στρατηγούς της νίκης (την οποία θα διεκδικήσουν πολλοί). Μαζί τους βέβαια δουλεύουν χιλιάδες άνθρωποι, που είναι οι άγνωστοι ήρωες που δεν θα βρουν θέση στα βιβλία ιστορίας.

Με όρους Τόλκιν πάντως, ο Τσιόδρας θα ήταν το Χόμπιτ που κουβαλάει το δαχτυλίδι και ο Χαρδαλιάς ο κλασικός τύπος με το ξίφος.

Μεγάλες αλλαγές

Την περίοδο του εγκλεισμού, ανάμεσα στη φύλαξη και την απασχόληση του παιδιού, τη συνέχιση της εργασίας από το σπίτι, και την παρακολούθηση των ειδήσεων διαπιστώθηκαν κάποιες πρώτες παραδοχές γύρω από τις εξελίξεις που έφερε ο COVID-19.

Οι επενδύσαντες στο ηλεκτρονικό εμπόριο δρέπουν τους καρπούς του κόπου τους. Τηρουμένων των μικρών μεγεθών της αχανούς θάλασσας των μικρομεσαίων (ατομικές, ΟΕ, ΕΕ, ΙΚΕ και ΕΠΕ) και της πρωτοφανούς αναστάτωσης της οικονομίας, οι πρώτοι εξασφαλίζουν κάποιες προϋποθέσεις επιβίωσης σήμερα και προβάδισμα για την επόμενη ημέρα.

Οι Πράξεις Νομοθετικού Περιεχομένου έχουν επιτελέσει για πρώτη φορά τον σκοπό για τον οποίο τις προέβλεψε μια φορά κι έναν καιρό ο νομοθέτης: Γρήγορη και έκτακτη κατ’ εξαίρεση νομοθεσία σε περιόδους κρίσης. Οι κυβερνήσεις της τελευταίας δεκαετίας έκαναν δυστυχώς κατάχρηση αυτού του «βασιλικού» δικαιώματος.

Επιπλέον, στα παλιά, σε μια πανδημία ο λαός θα περίμενε τη θεία βοήθεια που – κατά τους λαϊκούς μύθους – θα έκανε το θαύμα της ως deus ex machina. Σήμερα, περιμένουμε την πρόοδο και τη σωτηρία από την επιστημονική και την τεχνολογική κοινότητα, ίσως σε μια διαδρομή προς τον Homo Deus – την προφητεία του Χαράρι.

Η οικονομία θα πληγεί ευθέως ανάλογα με την όξυνση της υγειονομικής κρίσης. Όσο πιο πολύ διαρκέσει τόσο πιο βαθύ θα είναι το αποτύπωμά της στην παγκόσμια πια οικονομία. Η συμμετοχή μας στο ευρώ τουλάχιστον μας χαρίζει νομισματική σταθερότητα – κάτι που δεν είχαν ούτε οι μεσοπολεμικές ούτε οι πρώτες μεταδικτατορικές κυβερνήσεις της χώρας που κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν ύφεση της διεθνούς οικονομίας.

Καθώς η εμπειρία της κρίσης μας είναι πρόσφατη, ξέρουμε τι δουλεύει και τι όχι. Έχουμε «παράσημα» που άλλοι δεν έχουν και μπορούν να μας βοηθήσουν στην πορεία. Θα χρειαστεί να κινητοποιήσουμε ξανά τα θεσμικά και άτυπα δίκτυα αλληλεγγύης για όλους αυτούς που θα κινδυνεύσουν να μείνουν πίσω. Ίσως να είναι και πολλοί. Σκεφτείτε πόσοι έχουν μείνει χωρίς εισόδημα.

Στην κρίση κάποιες σχέσεις γίνονται δυστυχώς ασύμμετρες: Δανειστές – δανειζόμενοι, αγοραστές – πωλητές, εργοδότες – εργαζόμενοι βλέπουν την συναλλακτική τους ισορροπία να τείνει προς τους πρώτους.

Ο έχων τη ρευστότητα, θα έχει και τον πρώτο λόγο. Η επανεκτίμηση της αξίας της υγείας νομοτελειακά θα ξαναφέρει τον άνθρωπο στο επίκεντρο. Οι επιστήμες της ζωής θα ανακτήσουν το κύρος τους για δεκαετίες. Το έθνος – κράτος φαίνεται επιστρέφει ξανά – υπό τη μορφή του Grand Etat ή του Buyuk Devlet για τα καθ’ ημάς.

Ο ιός διαταράσσει την παγκόσμια οικονομική διασύνδεση και επιταχύνει την διαδικασία της αποπαγκοσμιοποίησης. Είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς το μέλλον – ελπίζω να μείνουμε μόνο στον μόχθο και τον ιδρώτα, και να αφήσουμε απ’ έξω τα άλλα δύο συστατικά της υπόσχεσης του Τσώρτσιλ.

Η νύχτα θα είναι μακρά – και το φως έρχεται πάντα μετά το πιο βαθύ σκοτάδι -, αλλά, όπως και σε κάθε άλλη κρίση που έχουμε περάσει, έτσι και σήμερα παραμένω αισιόδοξος. Για ένα πράγμα θα ρίσκαρα μόνο να βάλω την υπογραφή μου. Ότι θα είναι «το τέλος του κόσμου, όπως τον ξέραμε», που έλεγαν και οι REM.

Και πως τα λες αυτά στο τρίχρονο;

Και καλά εμείς, κάτι έχουμε ζήσει και θα το υπομείνουμε. Πως όμως εξηγείς σε ένα τρίχρονο γιατί δεν πάει πια παιδικό σταθμό, βόλτες και κούνιες; Διοργανώνεις μια ενημέρωση τύπου των αρμόδιων υπουργών: Ο Υπουργός Προεδρίας της Κυβερνήσεως, κ. Ελέφαντας, ο Υπουργός Προστασίας του Πολίτη, κ. Σκύλος και η Υπουργός Υγείας, κυρία Ρακούν αναλαμβάνουν την ενημέρωση των ζωολογικών, ορνιθολογικών και θηλαστικών συντακτών.

Ξεκινά ο Υπουργός Ελέφαντας: «Σας έχω κάποια σημαντικά νέα. Ένα μικρό αόρατο κουνούπι εμφανίστηκε πρόσφατα και μας τσιμπά δίχως αύριο. Εάν τσιμπήσει τον παππού και την γιαγιά, θα έχουμε πρόβλημα – θα πρέπει να πάνε στον γιατρό. Για αυτόν τον λόγο μένουμε σπίτι. Δεν θα πηγαίνουμε σχολείο για λίγο καιρό».

Συνεχίζει ο Υπουργός Σκύλος: «Πράγματι, καθώς τα τσιμπήματα είναι τόσα πολλά αναγκαζόμαστε να επιβάλουμε κλείσιμο καταστημάτων και υπηρεσιών – χρειάζεται προσοχή από όλες τις αγέλες. Γράφτε το».

Η Υπουργός Υγείας πρόσθεσε: «Θα πρέπει όλα τα ζώα να προσέχουν και να τηρούν κανόνες υγιεινής. Πλένουμε και τα τέσσερα πόδια και δεν τα βάζουμε στη μύτη μας. Δεν τρέχουμε στο κτηνιατρείο δι’ ασήμαντον αφορμή».

Παρενέβη και η Υπουργός Εμπορίου, κυρία Μαϊμού: «Η αγορά έχει επάρκεια αγαθών. Καλούμε όλα τα ζώα να μην σπεύσουν στα Pet Shop. Λαμβάνουμε όλα τα δυνατά μέτρα και κάνουμε εντατικούς ελέγχους – δεν θα ανεχθούμε μαϊμουδιές».